W wichrach konfliktów zbrojnych (1914-1921)

   Europejscy dominatorzy w postaci Francji, Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii i Prus już podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 roku ustaliły taki podział wpływów w Europie, który zagwarantował im względny spokój na długi czas. Na przestrzeni lat występujące konflikty zbrojne miały ograniczony charakter zarówno pod względem czasowym jak i przestrzennym, a interwencje mocarstw ograniczały się do tłumienia zbrojnych wystąpień mniejszości narodowych. Dodatkowo zainteresowanie nowymi terytoriami przeniosło się poza granice Europy w kierunku Afryki, Ameryki czy Oceanii, gdzie skierowano główne działania zbrojne. Pozwoliło to Europie „odetchnąć” od systematycznie powtarzających się konfliktów zbrojnych i napędziło potężny rozwój w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym „starego świata” na wielu płaszczyznach. Jednak niezwykle stabilne w XIX wieku stosunki międzynarodowe pomiędzy największymi mocarstwami europejskimi na początku wieku XX zaczęły się nieco chwiać.
   Jako pierwszą z przyczyn wybuchu I wojny światowej uważa się szeroko rozumiany spór terytorialny o posiadłości zamorskie pomiędzy europejskimi mocarstwami. Rozwijająca się dynamicznie gospodarka prowadziła do poszerzania się stref wpływu poza Europę Zachodnią w kierunku Azji, Ameryki i Wschodniej Europy. Interesy wiodących gospodarczo państw, nierzadko za pomocą swoich korporacji finansowo-przemysłowych rywalizowały ze sobą, krusząc, drobinka po drobince ustalone wcześniej pakty i porozumienia. Interesom Niemiec skierowanym w stronę „Mitteleuropy” czyli Europy Wschodniej oraz Bałkanów zaczęła zagrażać odradzająca się świadomość narodowa Słowian oraz ożywająca gospodarczo Rosja. Ta z kolei po klęsce w 1905 roku w Mandżurii skierowała swoje działania terytorialne w stronę cieśnin czarnomorskich i Bałkanów zderzając się tym samym z działaniami Austro-Węgrów. Jeszcze w końcówce XIX wieku wiodąca prym w podbojach kolonialnych Wielka Brytania powoli zaczynała tracić wyższość na rzecz USA i Niemiec. Przełykając gorycz porażki w postaci USA, nie pogodziła się z przewagą na morzu ze strony Niemiec i skierowała swoje sojusze w stronę Rosji i Francji. Francji, która po przegranej wojnie z Prusami w 1871 straciła Alzację i Lotaryngię, które z kolei były dla niej piętą achillesową, a punktem honoru było ich odzyskanie.[1] Na przestrzeni kilkunastu lat powstało więc wiele sojuszy i porozumień, które podzieliły świat na grupy interesów i zaostrzyły ogólne stosunki międzynarodowe.
   Iskrząca dyplomacja poszczególnych grup państw w drugiej dekadzie XX wieku nieuchronnie zapowiadała wybuch wielkiego konfliktu. Potrzebny był ku temu jedynie zapalnik i jak pokazała historia stało się nim zabójstwo austrowęgierskiego następcy tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga, w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku, dokonane przez serbskiego nacjonalistę. Austro-Węgry postawiły Serbii twarde ultimatum, którego odmowa stała się miesiąc później początkiem światowego konfliktu. Po wybuchu konfliktu austrowęgiersko-serbskiego, w wyniku skomplikowanego systemu sojuszy w ciągu dwóch tygodni największe mocarstwa wypowiedziały sobie wojnę. Naprzeciwko sobie stanęły koalicje Ententy w skład, której wchodziły Wielka Brytania, Francja, Rosja, Serbia oraz od 1917 roku USA i Włochy oraz Państw Centralnych z Austro-Węgrami, Cesarstwem Niemieckim, Bułgarią i Imperium Osmańskim. Pierwsze działania zbrojne miały miejsce 8 sierpnia 1914 roku na Pacyfiku. Tak rozpoczął się największy jak dotychczas konflikt zbrojny określany później mianem I Wojny Światowej.[2]

Podział Europy na dwa obozy

    Na ziemiach polskich wszystkich zaborów, wybuch wojny rozbudził nowe nadzieje na odrodzenie własnego państwa wśród polskiej społeczności. Mieszkańcy Ziemi Chełmińskiej wchodzącej w skład zaboru pruskiego do pierwszej fazy wojny podeszli jednak dość spokojnie. Już w przededniu wybuchu walk nastąpiło masowe wykupywanie produktów żywnościowych, co powodowało zaburzenia na rynku cen. Mieszkańcy tego obszaru posiadający obywatelstwo niemieckie zostali wcieleni do wojska niemieckiego, a i do Polaków były kierowane specjalne apele, które jednak nie odniosły zamierzonego skutku.[3] 
   Działania wojenne wyraźnie odbiły swoje piętno na wsi, pomimo iż teren Prus Zachodnich nie był miejscem rozgrywania się żadnych bitew. W związku z pogłębiającym się zaangażowaniem Niemiec w działania militarne zanotowano znaczny spadek produkcji rolnej. Wiązało się to z zatrzymaniem produkcji nawozów sztucznych oraz przestoju na rynku maszyn rolniczych, który podupadł na rzecz produkcji militarnej. Mobilizacja koni na potrzeby armii znacznie obniżyła alternatywne możliwości zastąpienia uszkodzonych maszyn jako siły pociągowej. Dodatkowo pobory mężczyzn znacznie osłabiły gospodarstwa domowe pod względem siły roboczej, która spadła na kobiety, dzieci i osoby starsze. Niejako obok zaistniałych czynników antropogenicznych wieś dotknęły także recesyjne czynniki naturalne w postaci klęsk nieurodzaju w latach 1915 i 1917. Wraz z biegiem wojny kryzys gospodarczy zaczął się pogłębiać. Na początku 1915 roku nałożono na rolników przymusową sprzedaż zboża państwu, oczywiście po niekorzystnych dla nich cenach, którą z czasem poszerzono o kartofle, mleko, masło czy zwierzęta rzeźne.[4] 
   Ofensywa wojsk rosyjskich w Prusach Wschodnich w 1914 roku przyniosła działania zbrojne bliżej Ziemi Chełmińskiej. Wojska pod dowództwem generała Aleksandra Samsonowa oraz Paula von Rennenkampfa rozpoczęły „Operację Wschodnio-Pruską” wypierając w początkowej fazie armię niemiecką pod dowództwem generała Maximiliana von Prittwitz`a aż po umocnienia na linii Wisły. Jednak po zmianie dowództwa i reorganizacji wśród żołnierzy niemieckich ostatecznie w bitwie pod Tannenbergiem Rosjanie przegrali, a Prusy Zachodnie pozostały wolne od działań zbrojnych. Co ciekawe zwycięstwo pod Tannenbergiem (dzisiejszy Grunwald) zostało w Cesarstwie Niemieckim rozpropagowane jako rewanż na Słowianach za rok 1410.[5] Niepokoje i lęki ludności okolic Wąbrzeźna wynikające z tego faktu opisał w swojej monografii dokładnie Józef Stańczewski. Według jego relacji niewielka odległość od granicy z Imperium Rosyjskim, przerzuty wojsk niemieckich z frontu zachodniego na wschodni oraz relacje o krwawych bitwach w Prusach Wschodnich wywoływały u mieszkańców Wąbrzeźna i okolic strach oraz podenerwowanie.[6] 
   Przeciągająca się przez kolejne lata wojna na frontach niemieckich przybrała charakter pozycyjny. Początkowe sukcesy armii niemieckiej i entuzjazm obywateli powoli zaczęły zanikać, a blokada gospodarcza nałożona przez aliantów mocno osłabiała społeczeństwo niemieckie. W 1917 roku do wojny po stronie Ententy dołączyły się Stany Zjednoczone, które na wszystkie fronty przerzuciły ponad 4 mln żołnierzy.[7] Apogeum niezadowolenia i frustracji ludności niemieckiej nastąpiło w listopadzie 1918 roku, kiedy to w Kilonii zapoczątkowano rewolucję listopadową. W ciągu kilku dni rozruchy mas robotniczo-żołnierskich przeniosły się na cały kraj i doprowadziły do abdykacji cesarza Wilhelma II. Utworzono nowy republikański rząd i 11 listopada 1918 roku podpisano zawieszenie broni z aliantami.[8] 
   Bezpośrednio po zawieszeniu broni również na terenie zaboru pruskiego zaczęły powstawać Rady Robotniczo-Żołnierskie. Obok nich jednak powstawały także odrębne Polskie Rady Ludowe, wyrażające polskie dążenia niepodległościowe. W Wąbrzeźnie Polska Rada Ludowa reprezentująca powiat wąbrzeski rozpoczęła swoją działalność 24 listopada 1918 roku i składała się z dwudziestu czterech członków. Radzie przewodniczył pięcioosobowy Zarząd w skład, którego w roli skarbnika wszedł właściciel Wałycza Stanisław Chełmicki. Pierwszymi posunięciami Rady Ludowej było powołanie delegatów na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu reprezentujący interes Polaków w państwie Niemieckim, postulowanie przywrócenia języka polskiego jako urzędowego oraz nauki religii w szkołach. Obok powiatowej Rady Ludowej powstawało na tym terenie także kilka mniejszych rad o charakterze miejscowym.[9] 
   Następstwem przegranej wojny przez sojusznicze Niemcy i Austro-Węgry było odrodzenie państwa polskiego po 123 latach zaborów. 11 listopada 1918 roku powstała II Rzeczpospolita,

Województwo Pomorskie z czasów II RP

państwo republikańskie z Józefem Piłsudskim jako Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, podkreślające ciągłość z I Rzeczpospolitą funkcjonującą w latach 1569-1795. W wyniku postanowień Traktatu Wersalskiego z 28 czerwca 1919 roku Pomorze wraz z Ziemią Chełmińską zostały włączone do nowopowstałego państwa polskiego. Na mocy uchwały Sejmu Ustawodawczego w Warszawie z dnia 1 sierpnia 1919 roku Wałycz jako obszar dworski znalazł się w granicach województwa pomorskiego i istniejącego od 1887 roku powiatu wąbrzeskiego. Rząd polski nie dokonał zbyt drastycznych zmian administracyjnych na poziomie lokalnym w związku z czym powiat wąbrzeski został podzielony na 12 wójtostw, a cały majątek Wałycz obok gromady Czystochleb i Niedźwiedź znalazł się w granicach wójtostwa Niedźwiedź. Taki stan rzeczy zachował się do 1933 roku.[10] 
    Powołanie do życia II Rzeczypospolitej spowodowało nasilenie się nowych konfliktów w tej

Polski plakat rekrutacyjny z 1920 roku

części Europy. Mimo, iż pierwszym państwem, które uznało niepodległość Polski były Niemcy, to jeszcze tego samego roku stosunki dyplomatyczne pomiędzy oboma krajami uległy zerwaniu. Również były zaborca w postaci Radzieckiej Rosji powstałej w wyniku rewolucji październikowej w 1917 roku, nie do końca pogodził się z utratą części swojego terytorium. Konflikt dwóch młodych państw o sąsiedzką granicę doprowadził do wybuchu wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919-1920, nazywanej także wojną o granice wschodnią. Z punktu widzenia Polski, nowo tworzące i kształtujące się dopiero państwo od samego początku musiało borykać się z trudnościami wewnętrznymi i jednocześnie walczyć o zachowanie niepodległości. Początkowe sukcesy na linii frontu szybko dowiodły jeszcze „słabości” kraju i w połowie 1920 roku wojska radzieckie znalazły się na linii Wisły i Drwęcy. 4 Armia Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej pod dowództwem generała Dmitrija Szuwajewa 13 sierpnia 1920 roku zajęła dzisiejszy Golub-Dobrzyń, 15 sierpnia Brodnicę, a 20 sierpnia Lipno. Miasta te stanowiły doskonałą bazę do wypadów na terytorium Ziemi Chełmińskiej, aby według planu miasto po mieście odciąć Polskę od Morza Bałtyckiego. Naprzeciw wojskom radzieckim na froncie północnym szła polska grupa operacyjna pod dowództwem pułkownika Witolda Aleksandrowicza.[11] 
   W ramach ciekawostki należy traktować informacje lokalnych czasopism, mówiącą o tym, iż bolszewicy w sierpniu dotarli pod las wałycki, skąd wyparły je Wielkopolskie Oddziały Wojska Polskiego. Mimo ogromnego wysiłku, nie natrafiłem na udokumentowane źródła literackie i historyczne świadczące o tak głębokim posunięciu się wojsk generała Szuwajewa, który dowodził frontem północnym. Tym bardziej, że w dniach 12-25 sierpnia rozegrała się bitwa warszawska, gdzie skoncentrowane wojska radzieckie poniosły porażkę, a zbytnio rozciągnięty front północy był spychany w kierunku wschodnim. Dodatkowo kolejne miejscowości na trasie 4 Armii Radzieckiej jak np. Jabłonowo Pomorskie, Wąbrzeźno czy Kowalewo Pomorskie nie zostały przez nią zdobyte. Dlatego chcąc uznać tę informację za prawdziwą należy raczej uzupełnić ją o stwierdzenie, że byłyby to raczej niewielkie oddziały plądrujące okoliczne wsie lub po prostu bolszewicki oddział zwiadowczy. Tym bardziej przy lasach wałyckich nie doszłoby do zbrojnej konfrontacji, gdyż już 18 sierpnia na Brodnicę z sukcesami natarły oddziały pułkownika Aleksandrowicza, które w miejscowości Szabda stoczyły zwycięską bitwę.[12] Pod koniec tego roku podpisano rozejm a na początku 1921 roku traktat pokojowy w Rydze.
   Jak wcześniej wspomniałem, początki istnienia II Rzeczypospolitej to pod względem gospodarczym i przemysłowym obraz wyniszczenia oraz recesji. Granice kraju ustabilizowane po roku 1921 wyznaczały przede wszystkim rolniczy kierunek rozwoju polskiej gospodarki, która w tym okresie notowała blisko 70% straty w porównaniu do roku 1914. Kraj potrzebował szeregu reform mających na celu poprawienie tej sytuacji. Chwiejny i niekorzystny stan gospodarki kraju charakteryzował się inflacją, deficytem budżetowym oraz drastycznie ograniczonym systemem zagranicznych rynków zbytu. Odbiło się to szerokim echem na polskiej wsi i nie ominęło również Wałycza. Obszar dworski należący do Stanisława Chełmickiego stopniowo zaczynał przynosić straty. Produkcja roślinna i zwierzęca nie generowała takich zysków, na jakie liczył włodarz i szybko zaczęły pojawiać się długi. Ostatecznie w wyniku braku spłaty zaciągniętych kredytów majątek trafił we władanie Państwowego Banku Rolnego, skąd w 1921 roku wykupił go hrabia Aleksander Dąmbski z Dąbia, herbu Godziemba.

Godziemba - herb rodziny Dąmbskich

[1] Na podstawie ZGÓRNIAK M., 1914-1918 Z DZIEJÓW I WOJNY ŚWIATOWEJ, Kraków, 1987 
[2] Na podstawie PAJEWSKI J., PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA 1914-1918, PWN, Warszawa, 1998 
[3] GÓRNY K., WĄBRZEŹNO – Z dziejów miasta i okolicy, TTK, Toruń, 1988 
[4] CZAJA R. (red.), HISTORIA GMINY WĄBRZEŹNO Tom 1, Wąbrzeźno, 2006 
[5] Na podstawie PAJEWSKI J., PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA 1914-1918, PWN, Warszawa, 1998 
[6] STAŃCZEWSKI J., ZARYS HISTORII MIASTA WĄBRZEŹNA, Wąbrzeźno, 1935 
[7] www.wikipedia.pl 
[8] Na podstawie ZGÓRNIAK M., 1914-1918 Z DZIEJÓW I WOJNY ŚWIATOWEJ, Kraków, 1987 
[9] MIKULSKI K. (red.), HISTORIA WĄBRZEŹNA Tom 1, Urząd Miejski, Wąbrzeźno 2005 
[10] CZAJA R. (red.), HISTORIA GMINY WĄBRZEŹNO Tom 1, Wąbrzeźno, 2006 
[11] Na podstawie www.wikipedia.org 
[12] CHWIAŁKOWSKI M., Bitwa polsko-sowiecka pod Brodnicą, Brodnica, 2000

Na przełomie XIX i XX wieku

   Końcówka XIX wieku obok wielu czynników rozwojowych, charakteryzuje się również wzrostem zurbanizowania i zabudowy wsi. W obrębie folwarku powstaje szereg budowli związanych z produkcją roślinną i zwierzęcą. Należą do nich chociażby murowana obora, gorzelnia, browar oraz oficyny w zespole dworsko-pałacowym. Ciekawa teoria dotyczy oficyny dobudowanej do wschodniego skrzydła pałacu. Jej zarówno wewnętrzny jak i zewnętrzny kształt do złudzenia przypominają charakter przypałacowej kapliczki, bardzo często spotykanej w XIX-to wiecznych zespołach dworsko-pałacowych. Oficyna posiada typowe „podziemie”, gdzie w niskiej temperaturze mogły znajdować się trumny zmarłych mieszkańców pałacu do czasu pochówku na cmentarzu. Wybudowany jest dzisiaj tam korytarz prowadzący do dwóch położonych obok siebie pomieszczeń z łukowatym sklepieniem. Wyżej znajduje się pomieszczenie mające obecnie połączenie z pałacem gdzie prawdopodobnie znajdowała się właściwa część kapliczki. Współcześnie brak jest elementów świadczących o sakralnym charakterze obiektu, jednak nie można zapomnieć, że na przestrzeni lat pełnił on wielorakie funkcje od magazynowej przez mieszkalną, sklepową na stołówce czy wreszcie strażnicy przemysłowej kończąc.

Oficyna - widok od strony podwórza - 2009 rok (fot. prywatne)

Oficyna - widok od strony pałacu - 2009 rok (fot. prywatne)

   Wraz ze wzrostem liczby ludności i rozwojem gospodarki rolnej obszaru zmieniał się przestrzenny krajobraz XIX wiecznej wsi. Podczas gdy w latach 20-tych poza folwarkiem Wałyckim, znajdowało się tutaj około 8 domostw zamieszkiwanych przez pozostałych mieszkańców, to do lat 80-tych liczba ta mogła przekroczyć przekroczyła 30.[1] Nastąpił tu, więc antropogeniczny czynnik polegający na ewolucji układu przestrzennego wsi, charakteryzujący się powiększeniem terenów zabudowanych. Wywierało to wyraźny odcisk na strukturze użytkowania gruntów we wzroście ogólnie klasyfikowanych nieużytków. W roku 1894 było ich w Wałyczu blisko 36 ha, wśród których znajdowały się z pewnością grunty zabudowane. Nadal jednak pozostawał charakterystyczny typ osadniczy wsi, czyli ulicówka z zabudową skupioną wokół głównego traktu, który w tym czasie jako jedna z głównych ulic wylotowych z Wąbrzeźna, mogła być już utwardzana.

   Jak pisałem wcześniej, zmiany zachodzące w nowoczesnej produkcji rolnej na wsi napędzały obok konkurencyjności rynku zbytu koniunkturę na wykorzystanie nowych technologii oraz gatunków hodowlanych i uprawowych. Za czasów Łucji i Józefa Gajewskich, Wałycz stał się obok Jarantowic i Rozgardu jednym z głównych ośrodków hodowli bydła holenderskiego. Jest to charakterystyczna

Bydło pochodzenia holenderskiego

czarno-biała rasa bydła rogatego, którego kolebką pochodzenia jest Fryzja, leżąca w znacznej części na terytorium Holandii. Obecne dzisiaj rasy i odmiany bydła mlecznego, w tym czarno-biała nizinna charakterystyczna dla naszego obszaru ma w swoich genach przodków tej właśnie odmiany. Bydło holenderskie z powodzeniem hodowane było także w Niemczech i to z tego kierunku najprawdopodobniej trafiło na tereny Ziemi Chełmińskiej. Wałycz podobnie jak Rozgard specjalizował się jedynie w hodowli tej rasy, natomiast w Jarantowicach zajmowano się także odchowem młodego bydła. [2]

   Rynek zbytu był bardzo szeroki, co napędzało opłacalność i rozwój hodowli oraz wielofunkcyjność folwarku, dlatego nie możemy zapomnieć o chowie innych zwierząt gospodarskich we folwarku. Otwarta w 1894 roku rzeźnia miejska w Wąbrzeźnie oraz lokalne targowiska stanowiły najbliższe źródło sprzedaży bydła. Dodatkowo bliska obecność dworca kolejowego przedstawiała niemieckie miasta typu Berlin, Fürth, Halle czy Norymbergię jako główne ośrodki eksportu. Gajewscy posiadali majątki ziemskie w Elzanowie, Wielkiej Łące, Piątkowie, Mgowie oraz Wałyczu wraz z przyległościami i w zamieszkałym Turznie. W kulminacyjnym punkcie ich gospodarowania aerał uprawowy w ich dobrach oscylował wokół liczby 6 000 ha, co na tamte czasy było sporym wyzwaniem. By sprawnie koordynować poszczególne gospodarstwa musieli posiadać zaufanych administratorów dóbr. W Wałyczu w tym okresie funkcję taką pełnił H. von Kaysiewicz.[3]

   Postępujący proces urbanizacyjny wsi oraz znaczny rozwój gospodarczy sprawiły, iż Wałycz stał się ważną jednostką społeczną znajdującą się na terytorium powiatu wąbrzeskiego, jaki został utworzony 1 października 1887 roku. Już od XV wieku, po zniszczeniu drewnianego kościoła, Wałycz należał do parafii Wąbrzeskiej. Specjalnie dla ludności ewangelickiej w latach 1835-1836 wybudowano świątynię w stylu neoromańskim, czyli dzisiejszy kościół p.w. Matki Boskiej Królowej Polski. Ludność katolicka natomiast podlegała pod parafię p.w. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. O randze miejscowości mógł również świadczyć fakt, iż około roku 1892 w Wałyczu istniał Urząd Pocztowy oraz działała Szkoła Katolicka.

   Jak widać wiele wskazuje na to, iż pod koniec XIX wieku Wałycz znalazł się w świetniej kondycji społeczno-gospodarczej. Za sprawą rozmyślnie gospodarujących kolejnych pokoleń rodzin Działowskich i później Gajewskich osiągnął bodaj apogeum rozwoju w swojej dotychczasowej historii. W roku 1889 w wieku 39 lat zmarł Józef Gajewski, natomiast dziesięć lat później jego żona Łucja.[4] Na kilka lat przed śmiercią Łucja Gajewska 15 listopada 1894 roku przekazała majątek wałycki swojemu najstarszemu potomkowi Stanisławowi, żonatemu z Marią Jagnińską z Jagnina herbu Tarnawa, z którą nie posiadał dzieci.[5]

Genealogia Gajewskich herbu Ostoya

    Na przełomie wieków we wsi zmieniła się charakterystyka produkcji rolnej. Najprawdopodobniej ze względów czysto ekonomicznych wcześniejsza hodowla bydła holenderskiego została zastąpiona uprawą buraka cukrowego. Budowa w Nowym Kowalewie w latach 1882-1883 cukrowni na potrzeby powiatu wąbrzeskiego, znacznie napędziła ten proces. Pozyskiwanie sacharozy z korzenia rośliny już długo wcześniej stało się w Europie alternatywą dla dostawy cukru trzcinowego z Indii. Dodatkowo powstały w tym procesie produkt uboczny w postaci wysłodek znalazł szerokie zastosowanie w karmieniu bydła. Właśnie, dlatego z końcem XIX wieku uprawa buraka cukrowego rosła z roku na rok, w 1900 roku osiągając powierzchnie uprawy ponad 1250 ha we wsiach Wronie, Łabędź, Pływaczewo, Radowiska, Ryńsk, Wałycz i Zieleń. Przerób buraków w cukrowni w Nowym Kowalewie w tym samym roku osiągał liczbę 32 500 ton, a dodać należy, że funkcjonowały jeszcze cukrownie w Chełmży i Mlewie.[6]

   Stanisław Gajewski okazał się być ostatnim włodarzem Wałycza od czasów generałowej Zboińskiej, który odziedziczył majątek dzięki koligacjom rodzinnym. Nie posiadając potomków w 1902 roku folwark wałycki sprzedał szlachcicowi Stanisławowi Chełmickiemu pochodzącemu z Żydowa. Do dzisiaj nie są jednak znane okoliczności i przyczyny tej transakcji. Z punktu widzenia historii Wałycza jest to jednak wydarzenie ważne, bo ostatecznie Stanisław Gajewski (de facto pół krwi Działowski) zamyka pewien umowny etap gospodarowania folwarku przez jedną rodzinę. Trudno przytoczyć dokładną datę śmierci Gajewskiego i jego żony, co pozwoliłoby na określenie kierunku, którym należałoby dalej podążać. Jednak z pewnością wykluczyć należy tezę o przedwczesnej śmierci około 42 letniego wówczas mężczyzny i 32 letniej kobiety. Dodatkowo powołując się jak wcześniej na „Landrecht Pruski”, w przypadku śmierci bezdzietnej pary prawa dziedziczenia majątku przechodziły na rodzeństwo lub ich potomstwo. W tym przypadku na dzieci brata Władysława Gajewskiego lub ewentualnie jedynego z braci Marii Jagnieńskiej - Konstantego, który posiadał potomstwo.[7] Dlaczego jednak dobrze prosperujący i pewnie przynoszący zyski folwark zostaje nagle sprzedany? Trudno znaleźć odpowiedź na to pytanie. Wyjazd spowodowany przeprowadzką, decyzja administracyjna rządu pruskiego czy zwyczajnie chęć sprzedaży, to tylko niektóre z domysłów przychodzących w tym miejscu do głowy, które są dość prawdopodobne i zarazem szybko można jest obalić.

Genealogia Stanisława Chełmickiego

   Historia jednak nie lubi przestojów i dworek w Wałyczu stał się własnością Stanisława Chełmickiego herbu Nałęcz, urodzonego w 1852 roku w Wielkopolsce. Ród Chełmickich ma jednak swój początek na terenach znacznie bliższych Wałyczowi, a dokładnie na obszarze Ziemi Dobrzyńskiej, gdzie zamieszkiwał od II połowy XIV wieku. Jako kolebkę rodu możemy na tamtych ziemiach uznać dwie miejscowości Chełmicę Małą oraz Chełmicę Dużą, znajdujące się dzisiaj w granicach gminy Fabianki w powiecie Włocławskim. Stamtąd około roku 1830 do Żydowa przybył Piotr Nałęcz Chełmicki, który  pełnił funkcje tajnego radcy sprawiedliwości i syndyka Generalnego Ziemstwa w Poznaniu. Piotr Chełmicki posiadał jedenaścioro potomków, z których bracia Zefiryn i Bolesław do około 1900 roku zarządzali Żydowem. Po nich dobra przypadły trzeciemu z synów Julianowi, doktorowi medycyny i posłowi do parlamentu Rzeszy i Sejmu Pruskiego. Julian był żonaty z Karoliną Chełmicką z Chełmicy i z tego związku narodziło się siedmioro potomstwa, z których najstarszym był właśnie syn Stanisław.[8]
    W latach 1905-1908 na terenie Prus Zachodnich odbył się Spis Miejscowości. Według jego

Przypuszczalny kształt browaru dworskiego
z przełomu XIX i XX wieku

zapisów obok folwarku Wallitsch dobra szlachcica Chełmickiego obejmowały wówczas również folwark Wałyczyk, folwark Wymyślanka i liczyły ogółem 1237,5 ha. W Wałyczu obok budynków inwentarskich sprawnie funkcjonują pobudowane wcześniej gorzelnia, browar i cegielnia.[9] Na terenie wsi znajduje się 26 budynków zamieszkałych przez 424 mieszkańców. W okolicach Wąbrzeźna, Wałycz zalicza się do grupy najbardziej zaludnionych miejscowości, jednak w ogólnym zestawieniu pod względem liczby mieszkańców znajduje się dopiero na siódmym miejscu za Jarantowicami, Jaworzem, Myśliwcem, Pływaczewem, Ryńskiem i Orzechówkiem. Około 75% mieszkańców Wałycza stanowili Polacy, a przytłaczająca większość z nich była katolikami.[10]

Tereny Wałycza i okolic na początku XX wieku.

     Początek wieku XX był następstwem zmian zachodzących na wsi od połowy wieku XIX. Zlikwidowane poddaństwo i pańszczyzna napędziły wolny rynek, który wymógł na właścicielach modernizację swoich majątków ziemskich. Mechanizacja rolnictwa, melioracje, płodozmian, stosowanie nawozów sztucznych, hodowla nowych ras zwierząt gospodarskich to tylko niektóre z ważnych zjawisk związanych z wsią na przełomie wieków. Chłopi po uwłaszczeniu otrzymali prawa obywatelskie i coraz odważniej zaczęli uczestniczyć nie tylko w życiu społeczno-gospodarczym, ale i politycznym. Powstawały różnego typu związki, spółdzielnie i towarzystwa rolnicze. Gospodarstwa chłopskie stały się bardziej nowoczesne, co znacznie zróżnicowało poziom życia na wsi. W związku z rywalizacją na rynku pracy rozwinęło się szkolnictwo, które z kolei napędziło wzrost demograficzny. „Pruska droga do kapitalizmu” zapoczątkowana w 1830 roku zaczynała zbierać swoje owoce. Majątki ziemskie przeobraziły się w przedsiębiorstwa rolne oparte na pracy najemnej a chłopi niepracujący w rolnictwie znajdywali zatrudnienie w przemyśle.

   Pod pruskimi rządami Wałycz w całej swojej historii osiągnął największy rozwój na wielu płaszczyznach życia. Nie tylko dzięki niemieckim reformom agrarnym, ale również technologiom podniósł się szybko z ruiny, jaka zastała go w połowie XVIII wieku. Nie możemy jednak zapomnieć, że praktycznie w całym okresie rządów Wałycz pozostał w polskich rękach. Była to zasługa godna uznania, bo dzięki ofiarności i gospodarności właścicieli podupadający majątek podniósł się do rangi dobrze prosperującego gospodarstwa rolnego. Otwarci na nowości i „światowi” ludzie napędzili nie tylko rozwój gospodarczy, przestrzenny, ale i społeczno-kulturowy wsi nadając mu charakter liczącego się ośrodka wiejskiego w regionie wąbrzeskim. Dodatkowo wprowadzenie dziedziczenia w zamian za dożywotnie nadanie sprawiło, że gospodarze folwarku przykładali większą uwagę na funkcjonowanie ośrodka. Właściciele ziemscy brali ponadto czynny udział w życiu politycznym i patriotycznym regionu, wspierając zrywy narodowowyzwoleńcze, goszcząc w swoich majątkach postacie znane w całym kraju i świecie.

   Pozytywy wynikające z polityki niemieckiej na tym obszarze stanowią wyraźny kontrast choćby na przykład z ziemiami zaboru rosyjskiego, gdzie machina napędzająca rozwój gospodarczy szła o wiele wolniej. Wspólnym ich mianownikiem są jednak dążenia władz do wyeliminowania polskości u rdzennych mieszkańców tych ziem. Rozpętana „walka o kulturę” w praktyce była odrzuceniem wszelkich przejawów polskości już od samego początku rządów pruskich. Wyeliminowano język polski ze szkół, sądów, urzędów i życia publicznego. Zgodnie z polityką sekularyzacji starano się zmniejszyć rolę religii w społeczeństwie poprzez odizolowanie kościoła od Stolicy Apostolskiej, rekwirowanie majątku kościelnego, który świetnie rozwijał się w dobie Prus Królewskich. Wprowadzano protestantyzm, który w założeniach miał wypierać katolicyzm. Pobudowano wiele istniejących do dzisiaj nowych świątyni ewangelickich. Nazwy miejscowości przemianowano na niemieckie (Wallitch), tereny kolonizowano osadnikami niemieckimi, którzy posiadali większe możliwości gospodarcze, represjonowano wszelkie przejawy polskiego patriotyzmu, a najważniejsze stanowiska administracyjne były rezerwowane tylko dla mieszkańców pochodzenia niemieckiego. Dlatego mimo systematycznego podnoszenia się poziomu życia, każdy najdrobniejszy sygnał niosący za sobą wiarę w odzyskanie niepodległości był przyjmowany z pełnym entuzjazmem. Nowe nadzieje w mieszkańcach Ziemi Chełmińskiej wzbudził wybuch I wojny światowej, który zrodził w sercach Polaków żywe nadzieje na odrodzenie się Państwa Polskiego. Jak się miało okazać słuszne.

Zabudowa dworsko-pałacowa w latach 1903-1911

---

[1] ibidem

[2] CZAJA R. (red.), HISTORIA GMINY WĄBRZEŹNO Tom 1, Wąbrzeźno, 2006

[3] ibidem

[4] www.sejm-wielki.pl

[5] ibidem

[6] CZAJA R. (red.), HISTORIA GMINY WĄBRZEŹNO Tom 1, Wąbrzeźno, 2006

[7] www.sejm-wielki.pl

[8] www.chelmicki.org.pl

[9] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Wąbrzeźno z 2000 roku.

[10] CZAJA R. (red.), HISTORIA GMINY WĄBRZEŹNO Tom 1, Wąbrzeźno, 2006